Die fokus van hierdie Leesplan is gemeenskap met God. Ons begin telkens met die bid van die Ons Vader, bid dan die Psalm met ‘n tyd van nadenke, en sluit ons gebedstyd af met ‘n kort Lofprysing. Die idee is dat jy na die Ons Vader die kort gedeelte oor die teks en konteks van die Psalm lees, daarna die Psalm met aandag deurlees, en dan vers vir vers in jou eie woorde (hardop as dit kan) bid. Daarna kan jy die kort bydrae oor die boodskap en betekenis lees vir nadenke. Sluit met die bid van die Lofprysing. Die middag en aand bid jy net die Ons Vader, die Psalm, en die Lofprysing.

Ons Vader

“Ons Vader wat in die hemele is, laat u Naam geheilig word. Laat u koninkryk kom. Laat u wil geskied, soos in die hemel, so ook op die aarde. Gee ons vandag ons daaglikse brood. En vergeef ons ons sondes, soos ons ook ons skuldenaars vergeef. En laat ons nie in versoeking kom nie, maar verlos ons van die Bose. Want aan U behoort die koninkryk en die krag en die heerlikheid tot in ewigheid. Amen.” (Matt. 6:9-13)

Teks en konteks

Psalm 138-145 is Dawidiese Psalms wat eintlik terugkyk en God se betroubaarheid deur die eeue bevestig. Dit bevestig ook die ewige bedoelings wat God met sy mense van altyd af het. Die Psalmis is in die voorhof van die tempel en buig in aanbidding na die Here se heilige tempel. Sy hart is vol van lof aan die Here wat hy met musiek uitjubel voor die Here.

Bid die Psalm

“Van Dawid. Ek loof U met my hele hart, Here. Voor die gode sing ek u lof wanneer ek buig na u heilige tempel. Ek wil u Naam loof op grond van u liefde en trou, want U het u Naam en u woord bo alle dinge verheerlik. Wanneer ek roep, antwoord U my; U bemoedig my en gee my krag. Here, al die konings van die aarde sal U dank wanneer hulle u woorde hoor. Hulle sal sing van die werke van die Here, want groot is die heerlikheid van die Here. Al is die Here hoog verhewe, gee Hy om vir die nederiges, maar die trotsaards ken Hy van ver af. As ellende op my toesak, sal U my bewaar van die woede van my vyande. U steek u hand uit en red my deur u krag. Here, U sal u doel met my bereik, want u troue liefde, Here, ken geen einde nie. Moenie die werke van u hande laat vaar nie.” NLV

Boodskap en betekenis

Dawid loof die Here vir die openbaring van sy troue liefde (vers 2 en 8) en sy betroubaarheid. Sy troue liefde, omdat dit vir altyd duur en daarom die toets van die tyd deurstaan. Sy betroubaarheid, omdat sy Naam en sy woord/belofte (‘imrâh – vgl. Ps. 119:11 en verskeie ander voorkomste in dié Psalm) bo alles uittroon en die gode van die nasies troef. Daarom kan die gode maar hoor wat hy sing, want hulle is magteloos in die lig van God se troue liefde en betroubaarheid (vgl. die unieke Ps. 82 vir ‘n perspektief op God en die gode, wat op beide afgode en mense in magsposisies kan dui). God se troue liefde en sy betroubaarheid is egter nie iets wat net in die algemeen waar is nie. Dit is iets wat Dawid persoonlik ervaar het in gebedsverhoring en besieling: “Op die dag wanneer ek roep, antwoord U my; U besiel my met innerlike krag.” (Ps. 138:3). Dit is asof hy besef dat sy lof eintlik te effentjies is vir só ‘n groot God. Dit is eintlik net ‘n groot koor van al die konings van die wêreld wat enigsins sal kan begin om reg te laat geskied aan dié groot en deurlugtige God. Hulle almal moet deur God se woorde/beloftes (ook ‘imrâh, net in die meervoud) beweeg word om God se weë te besing en eer aan sy majesteit en verhewenheid te bring. Hy kan immers die nederiges en die hoogmoediges van ver af van mekaar uitken. Dan keer die Psalmis terug na sy eie intense waardering vir God se beskerming en verlossing. Hy neem dit nie as iets vanselfsprekend aan nie, maar as iets wat weer en weer deur God aan hom geskenk word in die aangesig van nood en die woede van sy vyande. “Die Here tree vir my in.” (vers 8 in die 2020-vertaling). Meer dinamies vertaal: “Die Here sal vir my alles goed laat afloop.” (1983-vertaling). Of soos in die NLV: “U sal u doel met my bereik.” Daarom verbind Dawid hom dan ook opnuut in sy gebed vir persoonlike volharding aan God se troue liefde wat vir ewig duur. Hy vra dat die Here hom – God se handewerk – nie sal laat vaar nie. Daarin is sy hoop ten diepste geleë.

Lofprysing

“Weet vandag en verstaan dat die Here God is; Hy alleen is God in die hemel en op die aarde.” (Deut. 4:39)

Die fokus van hierdie Leesplan is gemeenskap met God. Ons begin telkens met die bid van die Ons Vader, bid dan die Psalm met ‘n tyd van nadenke, en sluit ons gebedstyd af met ‘n kort Lofprysing. Die idee is dat jy na die Ons Vader die kort gedeelte oor die teks en konteks van die Psalm lees, daarna die Psalm met aandag deurlees, en dan vers vir vers in jou eie woorde (hardop as dit kan) bid. Daarna kan jy die kort bydrae oor die boodskap en betekenis lees vir nadenke. Sluit met die bid van die Lofprysing. Die middag en aand bid jy net die Ons Vader, die Psalm, en die Lofprysing.

Ons Vader

“Ons Vader wat in die hemele is, laat u Naam geheilig word. Laat u koninkryk kom. Laat u wil geskied, soos in die hemel, so ook op die aarde. Gee ons vandag ons daaglikse brood. En vergeef ons ons sondes, soos ons ook ons skuldenaars vergeef. En laat ons nie in versoeking kom nie, maar verlos ons van die Bose. Want aan U behoort die koninkryk en die krag en die heerlikheid tot in ewigheid. Amen.” (Matt. 6:9-13)

Teks en konteks

Hierdie Psalm is ‘n roerende herinnering aan die pyn en ontworteling van die ballingskap. Die Psalmis is waarskynlik in Jerusalem ná die terugkeer uit ballingskap en skryf die Psalm om die geloofsgemeenskap te help om die verlede te verwerk, sowel as om die nuwe situasie in Jerusalem te omarm en skouer aan die wiel te sit om die geloofsgemeenskap te herbou. Die Psalm is daarom meer as ‘n klag oor die verlede. Dit gebruik die herinnering aan die pyn as die basis vir ‘n nuwe verbintenis in die hede en sluit twee bedes aan God in om reg en geregtigheid te laat geskied ten opsigte van beide Edom, wat hulle in die steek gelaat het, en Babel, wat hulle weggevoer het in ballingskap. Dit leer ons dat die verlede, selfs in die grusame pyn wat dit vir ‘n mens kan inhou, hetsy weens persoonlike skuld of weens omstandighede buite jou beheer, steeds die basis kan bly om in die hede jouself aan God te verbind en van Hom ‘n herstelde toekoms af te bid. Aan God se liefde is daar immers geen einde nie, soos Psalm 136 so oorvloedig beklemtoon het.

Bid die Psalm

“By die riviere van Babel het ons gesit en gehuil wanneer ons aan Sion dink. Ons het ons liere daar aan die wilgerbome opgehang. Dié wat ons weggevoer het, het ons gevra om ’n lied te sing. Ons verdrukkers het gesê ons moet ’n vreugdelied sing: “Sing vir ons ’n Sionslied!” Maar hoe kan ons in ’n vreemde land ’n lied van die Here sing? As ek jou vergeet, Jerusalem, laat my regterhand dan uitdroog. As ek nie meer aan jou dink nie, as Jerusalem nie my grootste vreugde is nie, mag my tong kleef aan my verhemelte. Onthou tog die Edomiete, Here, en wat hulle gedoen het toe Jerusalem ingeneem is. Hulle het geskreeu: “Slaan plat! Slaan plat tot op die fondamente!” Babel, jy is gedoem tot verwoesting. Geseënd is die een wat jou vergeld vir wat jy aan ons gedoen het. Geseënd is hý wat jou babatjies neem en hulle teen ’n klip verpletter!” NLV

Boodskap en betekenis

In Esegiël het ons gesien dat die ballinge van tyd tot tyd vergader het by die kanale wat vanuit die Eufraat en die Tigris die stad van water voorsien het (vgl. Eseg. 1-3). Daar het hulle in hulle verdrukking as weggevoerde slawe gesit en dink aan die plek vanwaar die Here hulle weggevoer het. Die versoeke tot Sionsliedere deur hulle oorwinnaars het tot hulle pyn bygedra. Hulle het nie kans gesien om in hulle leed te sing nie, en het hulle liere aan die wilgerbome opgehang as simboliek van hulle hartseer en pyn. Tóg beteken dit nie dat hulle Jerusalem vergeet het nie. Nie toe nie, en ook nie nou nie. Inteendeel. Hulle verbintenis aan Jerusalem bly onverdund lojaal. Hulle is bereid om selfs verdere fisiese leed aangedoen te word – ‘n lam regterhand wat hulle onbekwaam sal maak om vir hulle self te sorg, en ‘n tong wat aan die verhemelte vaskleef wat hulle stom sal maak om hulle self hoorbaar te maak – as hulle sou durf waag om van Jerusalem te vergeet. Die plek van God se teenwoordigheid op aarde bly hulle grootste vreugde, dié plek, en dié God, waaraan hulle hulleself verbind. Maar dié verbintenis aan die Here laat hulle ook vrymoedigheid neem om Hom om reg en geregtigheid te vra. Die smart wat Edom (Jakob, die stamvader van Israel, en Esau, die stamvader van Edom, was broers) hulle aangedoen het met die wegvoering in ballingskap roep by hulle die gebed om vergelding op (vgl. veral die profeet Obadja vir meer detail hieroor, waar ek ook verwys na Jeremia en Esegiël se perspektiewe). Die Edomiete se houding van “breek af, breek af” moet die Here se optrede teenoor hulle bepaal. Op dieselfde wyse vra die Psalmis dat die Here sal optree teenoor die Babiloniërs wat fisies die stad afgebreek en hulle in ballingskap weggevoer het. Op grusame wyse word die vergelding wat gevra word, uitgespel, selfs teenoor die kinders wat teen ‘n rotswand verpletter moet word. Let op dat die Psalmis nie vra dat hulle dit persoonlik moet uitvoer nie, maar dat die Here daarvoor sal sorg. Wat ons hier in gedagte moet hou, is dat dié gebede om vergelding ‘n belangrike manier was (en is) om die emosies wat steeds lewendig was vir die teruggekeerde ballinge te hanteer. Wat vir ons as kinders van die Here egter belangrik is, is om te weet dat vergelding in die NT aan die Here behoort. Van ons word gevra om nie te vervloek nie, maar te seën (Luk. 9:54) en selfs ons vyande lief te hê (Matt. 5:44). Die Here wil van vyande vriende maak, ook deur ons optrede en opoffering. Maar, die helder woord is steeds dat God uiteindelik reg en geregtigheid sal laat geskied. Dit is ook sy belofte aan ons. Soos Paulus aan die Romeine skrywe: ¹⁷Moenie kwaad met kwaad vergeld nie. Wees goedgesind teenoor alle mense. ¹⁸As dit moontlik is, sover dit van julle afhang, leef in vrede met alle mense. ¹⁹Moenie self wraak neem nie, geliefdes, maar laat dit oor aan die oordeel van God. Daar staan immers geskrywe: “Dit is mý reg om te straf; Ék sal vergeld,” ^wsê die Here. ²⁰“As jou vyand honger is, gee hom iets om te eet; as hy dors is, gee hom iets om te drink; want deur dit te doen, maak jy hom vuurrooi van skaamte.” ²¹Moet jou nie deur die kwaad laat oorwin nie, maar oorwin die kwaad deur die goeie. (Rom. 12:17-21).

Lofprysing

“Weet vandag en verstaan dat die Here God is; Hy alleen is God in die hemel en op die aarde.” (Deut. 4:39)

^w Vgl. Deut. 32:35

Die fokus van hierdie Leesplan is gemeenskap met God. Ons begin telkens met die bid van die Ons Vader, bid dan die Psalm met ‘n tyd van nadenke, en sluit ons gebedstyd af met ‘n kort Lofprysing. Die idee is dat jy na die Ons Vader die kort gedeelte oor die teks en konteks van die Psalm lees, daarna die Psalm met aandag deurlees, en dan vers vir vers in jou eie woorde (hardop as dit kan) bid. Daarna kan jy die kort bydrae oor die boodskap en betekenis lees vir nadenke. Sluit met die bid van die Lofprysing. Die middag en aand bid jy net die Ons Vader, die Psalm, en die Lofprysing.

Ons Vader

“Ons Vader wat in die hemele is, laat u Naam geheilig word. Laat u koninkryk kom. Laat u wil geskied, soos in die hemel, so ook op die aarde. Gee ons vandag ons daaglikse brood. En vergeef ons ons sondes, soos ons ook ons skuldenaars vergeef. En laat ons nie in versoeking kom nie, maar verlos ons van die Bose. Want aan U behoort die koninkryk en die krag en die heerlikheid tot in ewigheid. Amen.” (Matt. 6:9-13)

Teks en konteks

Psalm 136 was waarskynlik bedoel as wisselsang tussen ‘n liturg of tempelkoor en die geloofsgemeenskap in die tempel. Die liturg of koor het die eerste reël van elke vers gesing en die gemeente het geantwoord, telkens met dieselfde frase: “want vir ewig duur sy troue liefde” (2020-vertaling) of soos in die NLV: “Aan sy liefde is geen einde nie.” Dieselfde tipe teologie as in Psalm 135 word ook hier verkondig: God is goed; God is groot in die skepping en in die geskiedenis; God sorg vir sy volk in die gawe van die land sowel as vir almal met sy voorsiening van kos: “wat kos gee aan alles wat leef”. Wat die Psalm egter laat uitstaan is die fokus op die hêsêd van die Here wat 26 keer herhaal word – sy troue liefde. Só word by die geloofsgemeenskap die hart van die Godsbegrip ingeskerp, dat God liefde is, nie net ‘n liefde wat ‘n reaksie is op hulle gehoorsaamheid nie, maar ‘n liefde wat ten spyte van omstandighede voortgaan en hou. Die volk sou hieruit ook kon aflei, al is was dit nog asof deur ‘n spieël in ‘n raaisel, dat God se troue liefde nie net iets is wat vir ewig duur in terme van hulle tydsbegrip nie. Sy troue liefde deurstaan ook die toets van die tyd. Dit verander nie. Dit bly altyd dieselfde. Dit bly waar regdeur die geslagte, en regdeur die geskiedenis. ‘n Mens kan altyd op God se liefde staatmaak. God is immers liefde, soos die NT in Jesus Christus later so helder sou bely (1 Joh. 4:8). ‘n Mens kan die Psalm in drie dele opdeel (God is goed – vers 1-3; God is groot – vers 4-20; God sorg vir sy volk – vers 21-25, met die laaste opsommende lofprysing in vers 26), net soos dit in Ps. 135 die geval is.

Bid die Psalm

“Prys die Here, want Hy is goed! Aan sy liefde is geen einde nie. Prys die God van die gode. Aan sy liefde is geen einde nie. Prys die Heer van die here. Aan sy liefde is geen einde nie. Hy wat alleen magtige dade doen. Aan sy liefde is geen einde nie. Hy wat die hemele met insig gemaak het. Aan sy liefde is geen einde nie. Hy wat die aarde oor die waters uitgesprei het. Aan sy liefde is geen einde nie. Hy het die groot ligte gemaak, Aan sy liefde is geen einde nie. die son om te heers oor die dag, Aan sy liefde is geen einde nie. die maan en die sterre om te heers oor die nag. Aan sy liefde is geen einde nie. Die eerstelinge van Egipte het Hy getref Aan sy liefde is geen einde nie. en Israel onder hulle uitgelei Aan sy liefde is geen einde nie. met ’n sterk hand en uitgestrekte arm. Aan sy liefde is geen einde nie. Hy het die Rietsee oopgekloof Aan sy liefde is geen einde nie. en Israel veilig laat deurtrek, Aan sy liefde is geen einde nie. maar Farao en sy leër in die Rietsee gegooi. Aan sy liefde is geen einde nie. Hy het sy volk deur die woestyn gelei. Aan sy liefde is geen einde nie. Hy het magtige konings uitgeroei, Aan sy liefde is geen einde nie. en magtige konings doodgemaak: Aan sy liefde is geen einde nie. Sihon, die koning van die Amoriete, Aan sy liefde is geen einde nie. en Og, die koning van Basan. Aan sy liefde is geen einde nie. Hy het hulle land as ’n erfdeel gegee, Aan sy liefde is geen einde nie. ’n erfdeel vir Israel, sy dienaar. Aan sy liefde is geen einde nie. Hy het aan ons gedink toe ons moedeloos was Aan sy liefde is geen einde nie. en ons gered van ons vyande. Aan sy liefde is geen einde nie. Hy gee kos aan al wat lewe. Aan sy liefde is geen einde nie. Loof die God van die hemel! Aan sy liefde is geen einde nie.” NLV

Boodskap en betekenis

‘n Mens kan nie anders as om Paulus se fokus op God se liefde in herinnering te roep nie, soos hy so roerend helder in sy brief aan die huisgemeentes van Rome skryf:

“³⁵Wie kan ons van die liefde van Christus skei? Lyding of benoudheid of vervolging, honger of naaktheid, gevaar of swaard? ³⁶Daar staan immers geskrywe: “Dit is oor U dat die dood ons dag vir dag bedreig, dat ons soos slagskape behandel word.” ³⁷Maar in al hierdie dinge is ons meer as oorwinnaars deur Hom wat vir ons liefhet. ³⁸Hiervan is ek oortuig: geen dood of lewe of engele of magte of teenswoordige of toekomstige dinge of kragte ³⁹of hoogte of diepte of enigiets anders in die skepping kan ons van die liefde van God skei nie, die liefde wat daar is in Christus Jesus ons Here.” (Rom. 8:35-39). Loof vandag die Here met dié inhoud in gedagte as jy die frase oor en oor in jou gedagtes herhaal: “want vir ewig duur sy troue liefde” (2020-vertaling) of soos in die NLV: “Aan sy liefde is geen einde nie.” Soos Peterson dit vertaal: “His love never quits.” (The Message)

Lofprysing

“Weet vandag en verstaan dat die Here God is; Hy alleen is God in die hemel en op die aarde.” (Deut. 4:39)

Die fokus van hierdie Leesplan is gemeenskap met God. Ons begin telkens met die bid van die Ons Vader, bid dan die Psalm met ‘n tyd van nadenke, en sluit ons gebedstyd af met ‘n kort Lofprysing. Die idee is dat jy na die Ons Vader die kort gedeelte oor die teks en konteks van die Psalm lees, daarna die Psalm met aandag deurlees, en dan vers vir vers in jou eie woorde (hardop as dit kan) bid. Daarna kan jy die kort bydrae oor die boodskap en betekenis lees vir nadenke. Sluit met die bid van die Lofprysing. Die middag en aand bid jy net die Ons Vader, die Psalm, en die Lofprysing.

Ons Vader

“Ons Vader wat in die hemele is, laat u Naam geheilig word. Laat u koninkryk kom. Laat u wil geskied, soos in die hemel, so ook op die aarde. Gee ons vandag ons daaglikse brood. En vergeef ons ons sondes, soos ons ook ons skuldenaars vergeef. En laat ons nie in versoeking kom nie, maar verlos ons van die Bose. Want aan U behoort die koninkryk en die krag en die heerlikheid tot in ewigheid. Amen.” (Matt. 6:9-13)

Teks en konteks

Psalm 135 is waarskynlik ‘n lied wat by verskeie van die feeste van Israel gebruik is, en pas dus aan die einde van die reeks van Pelgrimspsalms. Dit is tegelykertyd ‘n liturgie van lof waarin God se goedheid besing word sowel as ‘n liturgie van verwondering waarin God se grootheid in die hemel en aarde sowel as in die geskiedenis besing word. Dié werklikheid kom veral na vore in sy sorg vir sy volk waarin Hy hulle help om die verleiding van die afgode te kan trotseer. Ons hanteer dit as ‘n eenheid.

Bid die Psalm

“Prys die Here! Prys die Naam van die Here! Prys Hom, dienaars van die Here, julle wat diens doen in die Here se huis, in die voorhowe van die huis van ons God. Prys die Here, want die Here is goed; sing tot eer van sy heerlike Naam. Die Here het Jakob vir Hom gekies, vir Israel as sy besondere besitting. Ek weet die Here is groot, ons Here is groter as alle gode. Die Here doen wat Hy wil, in die hemel en op die aarde, op die see en in die diepste oseane. Hy laat wolke oor die aarde saampak. Hy maak weerlig vir die reën en bring die wind uit sy stoorkamers. Egipte se eerstelinge het Hy getref, mense sowel as diere. Oor Egipte het Hy wonders en tekens gestuur, oor die farao en al sy mense. Hy het groot nasies verslaan en magtige konings doodgemaak: Sihon, koning van die Amoriete, Og, koning van Basan, en al die koninkryke van Kanaän. Hulle land het Hy as erfdeel aan Israel gegee, as erfdeel vir sy volk Israel. U Naam, Here, duur vir altyd; U word onthou, Here, van geslag tot geslag. Die Here sal reg verskaf aan sy volk en Hom ontferm oor sy dienaars. Die afgode van die nasies is voorwerpe van silwer en goud, die werk van mensehande. Hulle het monde, maar is stom. Hulle het oë, maar kan nie sien nie. Hulle het ore, maar kan nie hoor nie, in hulle monde is geen asem nie. Hulle makers is net soos hulle, so ook almal wat op hulle vertrou. Israel, loof die Here! Priesters, nageslag van Aäron, loof die Here! Leviete, loof die Here! Julle wat Hom dien, loof die Here! Loof die Here in Sion, Hy wat woon in Jerusalem. Prys die Here!” NLV

Boodskap en betekenis

Die hele volk word opgeroep om die Here te loof, want Hy is goed. Sy goedheid het Hy bewys deur die feit dat Hy hulle as sy “persoonlike eiendom” – soos dit letterlik daar staan – uit te kies. Daarom moet al die diensknegte van die Here wat diens verrig in die huis van die Here – die tempelpersoneel – ook in die voorhowe van die huis van die Here – die hele volk – die Here loof. God se goedheid kan net iets beteken as Hy terselfdertyd ook groot is. Daarom besing die liturg (let op die enkelvoud) God se mag soos dit geopenbaar word in die skepping (vers 5-7) sowel as in die geskiedenis (vers 8-12). God is nie net groter as die afgode nie, maar Hy bewys dit boonop deurdat Hy alles wat Hy wil, kan doen. Hy kan dit boonop oral in die skepping doen, in die hemel en op die aarde, in die oseane en alle dieptes (ondergrondse waters). ‘n Mens sien dit ook in die stapelwolke wat opstyg, in die weerligstrale, in die wind en in die reën. God is egter nie net in die groot kosmiese skema en die ekologiese voorsiening betrokke nie. Hy is ook besig in die geskiedenis soos Hy met die plae, tekens en wonders in die verlossing uit Egipte gewys het teen die farao en al sy amptenare. Die Psalmis/liturg herinner die aanbidders aan die oorloë in die woestyn teen Sihon van die Amoriete en Og, die koning van Basan (Moses het hulle albei oorwin – Num. 21; Og was die laaste van die Refaïte, dit is reuse, volgens Deut. 3:11), sowel as die ander teen die konings van Kanaän met die Intog in die Beloofde Land. God het die land van die ander nasies af weggeneem en aan sy uitverkorenes gegee as ‘n erfdeel. Die Psalmis brei ook uit oor die Here se blywende sorg vir sy volk (vers 13-14), wat opgevolg word deur ’n uitspraak oor die afgode wat niks beteken nie (vers 15-18). Let op hoe God direk aangespreek word in die lofprysing van God se ewigheid, regverdigheid en ontferming. Dit is die dinge waarin God Hom laat ken en waarvoor Hy vertrou kan word. Daarteenoor verkondig die liturg die nutteloosheid van die afgode wat lyk asof hulle iets kan doen (monde, oë, ore), maar hulle praat nie, sien nie, en hoor nie, soos die spreekwoordelike apies. En hy gee die stellige waarskuwing dat mense wat hulle maak en op hulle vertrou net soos hulle sal word – nuttelose ornamente. Daarmee help die Psalmis die volk om die verleiding van die afgode te trotseer en hulle vreugde en vertroue in die Here te vind. Die Psalm sluit af soos dit begin het, met ’n oproep om die Here te loof (vers 19-21).

Lofprysing

“Weet vandag en verstaan dat die Here God is; Hy alleen is God in die hemel en op die aarde.” (Deut. 4:39)