Die versoeking is daar om Genesis te lees vanuit ‘n moderne paradigma en vrae aan die teks te vra wat die teks nie bedoel was om op te antwoord nie.

Genesis sal egter enigiemand teleurstel wat antwoorde soek op vrae oor die kosmologie, evolusie, geskiedenis en ander moderne wetenskaplike navorsing.  Genesis en die res van die verhale van die Pentateug is nie geskryf om moderne wetenskaplike navorsingsvrae te bevredig nie.  Ek gaan dus ook nie daaroor uitbrei nie, en net soms in die verbygaan kommentaar daarop lewer.

Wat ‘n mens wel kan en moet doen, is om Genesis se verhale binne die konteks van sy eie ontstaanswêreld te plaas en die boodskap binne die kultuur en konteks van die tyd te lees.  As ‘n mens dit só lees, is dit uiters interessant dat Genesis ‘n baie duidelik alternatiewe wêreldbeeld verskaf as wat in die res van die Ou Nabye Ooste die geval was.

Dit sal jy self kan raaksien in drie van die verhale wat ek hier kortliks beskrywe; twee van die antieke skeppingsverhale: die Enuma Elisj en die Epos van Atrakhasis sowel as een van die antieke vloedverhale: die Epos van Gilgamesj.

Daar is dus weliswaar baie ooreenkomste in die verskillende skeppings- en vloedverhale, soos uit die kursoriese oorsig duidelik is. Maar, die duidelike en doelbewuste verskille wys duidelik dat die Pentateug die antieke idees oor God, die wêreld en die mens op deurslaggewende wyse uitgedaag en verander het.  Met die ooreenkomste het hulle aangesluit by die bekende verhale.  Met die verskille het hulle die heersende teologiese, kosmologiese en antropologiese idees uitgedaag en met nuwe inhoud gevul.

Die Bybel deel bv. die wêreldbeeld van die antieke verhale: dat daar ‘n bonatuurlike wêreld in onderskeid van die geskape werklikheid is; dat daar ‘n God (of gode) is wat met mense kan kommunikeer; dat die mens nie net stoflik is nie, maar ook geestelik; dat die mens na die beeld van God gemaak is (farao was gereken as die “beeld van Ra”); dat daar ‘n onderskeid gekom het by die skepping tussen duisternis en lig, tussen land en see; dat plante, diere en die mens geskep is; dat die woord van die gode/God daarin ‘n rol gespeel het (Wenham).

Maar die verskille oordonder die ooreenkomste.  Ek noem sewe deurslaggewende verskille.

Dit is opmerklik dat die indeling van die boek Genesis op verskillende maniere gedoen kan word.  Telkens gee elke indeling ook ‘n unieke manier om na die inhoud van die boek te kyk en ‘n oorhoofse prentjie van die boodskap van Genesis te vorm.  Ek gee daarom ‘n paar maniere om die boek in te deel sodat jy ‘n gevoel kan begin kry van wat regtig onder die oppervlak aangaan in hierdie boek van die ontstaan en begin van alles.

Die eerste indeling is die belangrikste.  Dit is die indeling van die verhaal van Genesis in twee hoofdele, hfst. 1-11 en 12-50.  Daarmee is Genesis die verhaal van die:

1. Oergeskiedenis (‘n onbepaalde tyd), wat die begin van alles vertel, met ‘n fokus op vier sleutel gebeure: Skepping, Sonde, Vloed en die Nasies. Dit het ‘n meer universele karakter – Genesis 1-11.
2. Aartsvaders (ongeveer 300 jaar) wat die begin van die heilsgeskiedenis van God met sy volk – Abraham en sy “saad” – vertel, met eweneens vier sleutel karakters: Abraham, Isak, Jakob en Josef. Dit het ‘n meer verbondskarakter – Genesis 12-50.

Dit sluit goed aan by die samestellers van die boek se indeling van Genesis.  Hulle het ‘n geykte frase: “Dit is die (familie)-geskiedenis van …”  (tôledôt) op elf plekke in die boek ingespan.  Hierdie frase deel die boek in tien fases in (2 van dié frases handel opeenvolgend oor dieselfde geskiedenis en word daarom deur die meeste geleerdes as een onderafdeling geneem).

Genesis 1:1-2:3

Genesis 1:1-2:3 (2020-vertaling)

Genesis 1 is ‘n gedig oor die skepping wat op digterlike en metaforiese wyse grondoortuigings oor die ontstaan en bestaan van alle dinge weergee.  Dit sien ‘n mens uit die sistematiese en simmetriese wyse waarop veral die middelste gedeelte oor die ses dae se skeppingswerk geskryf is.

Genesis 2 verskil hiervan deurdat dit meer in ‘n verhalende styl na die skeppingsgebeure kyk.  Waar die kroon van die skepping in Genesis 1 die mens is, is die verbintenis tussen man en vrou, die huwelik, die kroon van die skepping in Genesis 2.  Daarom is die wyse waarop God in Genesis 2 skep baie meer intiem.  Hy “vorm”, “blaas”, “neem” en “bou” terwyl dit in Genesis 1 baie meer formeel gebeur met die woorde “skep” en “maak”.

Genesis 1:1-2:3 kan in drie dele opgedeel word:

• Die begin van tyd, ruimte en materie – Genesis 1:1-2
• Die skep van ‘n plek vir alles wat lewe in ses dae – Genesis 1:3-31
• Die rus van God op die sewende dag na Hy alles voltooi het – Genesis 2:1-3

Die eerste fase van die geskiedenis van families

Die frase “dit is die geskiedenis van …” deel die res van die verhaal van Genesis in tien fases in.  Die eerste vyf fases dek die tyd van die oergeskiedenis van die Skepping, Adam, en Noag tot en met die verhaal van Sem, Noag se kind.  Die tweede vyf fases dek die tyd van die verbondsgeskiedenis met die verhaal van Tera waarin Abraham die groot rol speel, Ismael en Isak, Esau en Jakob wat eindig in Egipte.

Genesis 2:4 lei egter nie net die tweede skeppingsverhaal in nie, maar ook die sondeval waarvan Genesis 3 vertel.  Die verhaal word as ‘n eenheid in sewe episodes vertel waarvan episode vier, die sondeval, die sentrum vorm (Wenham se indeling gebaseer op Gunkel):

• Episode 1 fokus op die tuin van Eden as lewensruimte vir die mens – 2:4-17
  • Episode 2 fokus op die verhouding tussen die man en die vrou – 2:18-25
    • Episode 3 fokus op die gesprek tussen die slang en die vrou – 3:1-5
      • Episode 4 fokus op die sonde van die man en die vrou – 3:6-8
    • Episode 5 fokus op die gesprek tussen God en die mens – 3:9-13
  • Episode 6 fokus op die versteuring van verhoudings in die skepping – 3:14-21
• Episode 7 fokus op die sluiting van die tuin van Eden vir die mens – 3:22-24